“Eline Sağlık”: Türkçede İnsanı Yücelten Bir Deyim

 

 

Giriş

Dil; bir toplumun tarihini, değerlerini, dünya görüşünü yansıtan bir aynadır. Türkçemizde “eline sağlık” deyimi, insanımızın emeğini, niyetini, çabasını onurlandırır. Yalnızca ortaya çıkan ürünü, emeği beğenmekle kalmaz, yapılan işin arkasındaki insanı yüceltir. Kültürümüzün, insanı merkeze alan yapısını ortaya koyar, el emeğinin kutsallığını vurgular, dolayısı ile insanın kutsallığına atıf yapar. André Leroi-Gourhan, İnsanı hayvandan ayıran temel unsurun, el ile akıl arasındaki ilişkisini; bir arada yaşayarak birbirlerinden karşılıklı ya da tek taraflı fayda sağladıkları biyolojik bir ilişki(simbiyoz) olduğunu söyler. “Eline sağlık”, bu karşılıklı etkileşimin-faydanın geçmişten damıtılarak gelen kültürel izdüşümüdür. İnsanımızın yaratıcılığını, üretkenliğini, birliğini, birlikteliğini kutlar.

Son zamanlarda sosyal medyada (instagram ya da linkedin) sıkça duyduğumuz “kalemine sağlık”, “emeğine sağlık” şeklindeki iltifatlar, beğeni ifade etse de odağı insandan alıp ürünle-insan arasında aracılık yapan nesnelere ya da soyut olana kaydırıyor. Aracıyı (kalem), soyut kavramı (emek) öne çıkarıyor. Türkçemizin geçmişten gelen insancıl-insan merkezli özünü gölgeleyip yabancılaşma süreçlerini öne çıkardığını düşünüyorum. Bu denemeyi, “eline sağlık” deyiminin tarihsel, kültürel kökenlerini, emeğin serüvenini, “El”’ in dil felsefesini, antropolojik arka planını, yabancılaşma kavramını incelemek tartışmaya açmak için yazıyorum. İnsanımızı merkezde tutan yapının neden korunması gerektiğini, söylemlerdeki değişimlerin insanı nasıl dışladığını belirleyebilmek ve tartışmaya açmak için yazıyorum.

 

1.      Türkçemizde El’in Anlamı: İnsanı Merkeze Alan Kültür

Türkçemizde, kültürümüzde “El”, fiziksel uzuvdan ziyade-bu deyimdeki anlamı ile-başka bir ifadeyi öne çıkararak anlamlı bir hal alır. İnsanımızın dünyayı dönüştürme gücünü, yaratıcılığını, üretkenliğini, ortaya koyduğu emeğini ve ürünü ile arasındaki ilişkiyi simgeler. Atasözlerimizde, deyimlerimizde bu anlam açıkça görülür:

• “El elden üstündür.” Dayanışmayı ve bireysel yetkinliği vurgular.
• “El el ile, değirmen yel ile.” Kolektif emeğin değerini ifade eder.
• “Eli işte, gözü oynaşta.” “Üretkenliği tanımlar”, kısmi, sadece “el-iş” bağlamında.
• “El oğlu.” Yabancı anlamını taşır.

“El”, insanımızın varoluşsal, kültürel, üretken kimliğinin bir yansımasıdır. “Eline sağlık” deyimi emeği soyutlamadan üretkenliğini ortaya koyan kişiye yönelir, onu gönülden desteklemekle beraber beğenisini de harmanlar ve ona öyle samimi bir şekilde sunar. Halk hikâyelerimizde, sözlü geleneğimizde yemek hazırlayana, el sanatı üretene, tarımsal üretim yapana söylenirdi. Annemizin bize hazırladığı yemek için “eline sağlık” demek, sadece şükranlarımızı sunmak, doyduğumuzu belirtmek, devamını da bekleriz demek için söylenmezdi, onun şefkatini, özenini, bize verdiği değeri, kıymetini, niyetini överdi. “Elin dert görmesin” temennisiyle bütünleşir, sağlık ve iyilik dileklerimizi de içtenlikle belli ederdi.

Anadolumuz’da el emeği kutsaldır, el sanatları, tarımsal üretim, gündelik işler, üreten kesimin topluma katkısını simgeler. Özellikle kadınlarımızın üretken kimliğiyle emeği öne çıkar. Annemizin biz çocukları için yemek hazırlaması sevgi, fedakârlık göstergesidir.

2.      Emeğin Tarihsel Serüveni

Emek, insanlık tarihinin en temel taşıdır desek yanlış olmaz, antropolojik açıdan insanın doğayla etkileşiminin ürünüdür. Tarih öncesi toplumlarda araç yapımı, yiyecek toplama gibi eylemlerle sınırlıydı. Tarım devrimiyle (MÖ 10.000 civarı) sistematik üretime dönüştü. Eller toprağı işledi, alet yaptı, toplumu besledi. Anadolumuzdaki kültürel birikimi ve el sanatlarını ve kültürel kimliğin nasıl inşaa edildiğini görmek için Anadolu merkezli toplumlara ve bize bıraktıklarına bakmak yeterli olur sanırım. El sanatları, dokuma, çömlekçilik, sonrasında demir işçiliği vb. emeğin kültürel kimlik inşa ettiğini gösterir.

Adam Smith, David Ricardo gibi ekonomistler emeği ekonomik değerin kaynağı sayar. Smith, Milletlerin Zenginliği’nde üretimin temel unsuru olduğunu belirtir. El emeği ürünün doğrudan yaratımıdır. Ancak günümüzde emek soyut bir “değer”e indirgenmiş, çalışanı ürününden koparmış böylece yabancılaşmanın önünü açmıştır. Kendi kültürümüzde “eline sağlık” deyimi, emeğin insani, somut halini yüceltir.

Anadoludaki lonca sistemi el emeğini disipline eder, zanaatkârların statüsünü yükseltirdi. Halı dokumacılığı, ahşap oyma, dericilik vb. ekonomik, maddi-manevi bir değer taşırdı. 1800’lerden başlayarak sırasıyla sanayi devrimi sonrasında bilgi ekonomisi dönemi, emeği somut bir üretim olmaktan çıkartıp zihinsel üretime doğru kaydırsa da Anadolu’da el emeği kültürel mirastır ve zihinsel emeği dışlamaz. “Eline sağlık” emeği insana bağlar, soyutlaşmasını engeller. Türkçemiz nihayetinde somut bir dildir.

3.      Emeğin “El” ile İlişkisi

Emek, el ile insanın zihinsel birlikteliğinin evrimsel gelişimine dayanır, birinci paragrafta buna değinmiştim. Antropologlar, dik yürümenin elleri serbest bıraktığını, insanı üretim yapabilen varlık haline getirdiğini belirtir. Homo sapiens’in (Diğer insan türleri de el becerisine sahipti tabi) el becerisi, araç yapımıyla kültürel evrimi başlattı. Karmaşık toplumların temelini oluşturdu. Eller zihinsel planlama neticesinde ortay çıkan fikirleri eyleme çevirdi. Hegel’in felsefesinde emek, insanın doğayı dönüştürerek kendini gerçekleştirmesi idi. El bu sürecin somut aracı değil miydi?

Anadolu’da el emeği kültürel kimliğin taşıyıcısıdır. Filozofların el emeği-kafa emeği ayrımında el emeği somut üretimi temsil eder. İnsan eliyle ürün yaratır, bu da kimliğinin parçası olmuştur. Bilgi ekonomisi el emeğini geri plana itse de, ötekileştirse de “eline sağlık” el ile yapılan üretilenin emeğin kişiselleştirilişi olduğunu hatırlatır. “El” bireysel emeği toplumsal hafızaya bağlar. Bağlamdan sapmalar (“kalemine sağlık”, “emeğine sağlık”) bu bağı zayıflatır, aracıyı veya soyut kavramı öne çıkarır, “El” emeğin insani özünü korur.

3.1. “El” Dışında Kullanılan Alternatifler

El’in kültürel geçmişi ve sözdeki ağırlığı yadsınmamalı, ancak Türkçemizde el dışında diğer bedensel imgeler de emeğin farklı boyutlarını yüceltir. Bu imgeler, insanımızın emeğinin çok yönlü doğasını ortaya koyar kültürümüzün insancıl yapısını ortaya çıkarır ve zenginleştirir:

• Ağız ve Söz: Kültürümüzde sözlü gelenek her zaman çok güçlü olmuştur. Türkülerimiz, destanlarımız.  “Ağzına sağlık” ifadesi, ozanlarımızın, halk şairlerimizin sözlü emeğini ortaya koyar ve yüceltir. El emeği kadar değerlidir, kültürel kimliğimizin bir parçasıdır. Sözlü performans, bireyin topluma el dışındaki katkısını ve zihinsel-sanatsal ifadesini vurgular.
• Kalp/Yürek ve Duygu: “Yüreğine sağlık”, Geleneğimizde kalbin manevi değerini yansıtır. İnsanımızın duygusal emeğini takdir ederken onu merkeze koyarak içsel çabasını onurlandırır.
• Akıl ve Zihin: “Aklına sağlık”, modern dünyada zihinsel üretimin önemini vurgulamaya başladı. Bilim, teknoloji ve inovasyon çağında, akıl emeğin yeni bir biçimi oldu. İnsanımızın yaratıcı-üretim düşüncesini överken zihinsel emeği kültürel bağlama yerleştirdi.

Bu ifadeler, insanların yaratıcı-üretim düşüncesini takdir ederken, zihinsel çabayı kültürel bağlama yerleştirdi. İnsan emeğinin çeşitli yönlerini takdir ederek Türkçemizin zenginliğini gösteren çeşitli söylemler kullanılır. "Eline sağlık" deyiminin insancıl anlamına uygun olarak, bu ifadeler, insanlarımızın çabalarını ve topluma katkılarını takdir etmeye devam ediyor.

4.      Emeğin Yabancılaşması: Modern Bağlam

Yabancılaşma, emeğin tarihsel serüvenini anlamada kritik kavram olmuştur. Yabancılaşma, günümüz üretiminde işçinin emeğiyle, ürünleriyle bağının kopması olarak tanımlanmıştır.

Kültürümüzde geleneksel el emeği yabancılaşmayı henüz tatmamıştı. Zanaat sahibi ürününü sahiplenir, topluma katkını ortaya koyardı. Osmanlı lonca sisteminde dokumacı halısını ekonomik, manevi değer sayardı. Modernleşme, sanayileşme emeği soyutlaştırdı, yabancılaşmayı artırdı. Fabrika üretiminde işçiler ürünlerinden koptu. Dijital çağda içerik üreticileri emeklerini sosyal medya “içeriği” görür. “Eline sağlık” bu yabancılaşmaya karşı duruşu sergiler. Emeği insana bağlar, ürünün sahibini onore eder. “Emeğine sağlık” çeşitlemesi emeği soyut kavram yapar, yabancılaşmayı pekiştirir. Emek kişiden bağımsız “şey” olur. Sosyal medyada “emeğine sağlık, kalemine sağlık” ezberlenmiş övgüye dönüşür, yabancılaşmanın dildeki yansıması olur, sözcüklerimiz ürüne yabancılaşır. “Eline sağlık”, emeği el üzerinden kişiselleştirir, insanın kendini emeğinde bulmasını teşvik eder.

 

5.      El’in Dil Felsefesi

Dil felsefesinde el, insanın dünyayla ilişkisinin metaforu değil midir? Wittgenstein’ın “dil oyunları” teorisine göre “El jestleri dilin konuştuğu kadar şey söyler”. Türkçemizde el geniş anlamlar taşır, örneğin:

• “El oğlu” :(yabancı).
• “El âlem” :(topluluk).
• “El atmak” :(yardım etmek).
• “El vermek” :(bilgi aktarımı).
• “El’in kısmeti” :(kader).

Bu çokanlamlılık, elin sadece biyolojik bir simge değil, aynı zamanda kültürel ve varoluşsal bir simge olduğunu göstermektedir. Ayrıca, el’e dahil edilen kelimeler, insanların birbirleriyle olan ilişkilerini dolaylı olarak içerir.  Saussure’ün gösterge kuramında el sembolü, dilin kültürel bağlamda anlam üretimini yansıtır. Türkçemizde el; emeğin, insan ilişkilerinin taşıyıcısıdır. “Eline sağlık” dilin öznelliğini korur. Takdir, aracı nesneye değil doğrudan kişiye yönelir. “Kalemine sağlık”, “emeğine sağlık” varyasyonları felsefi derinliği kaybeder, dilin bedensel bağlamından kopar, nesneye yönelerek insanı anlamından soyutlaşır.

6.      El’in Antropolojik Arka Planı

El emeği Anadolu’da katman katman günümüze gelmiştir. Anadolu, Hititlerden Osmanlı’ya uzanan birçok uygarlığın beşiği olmuştur. Çatalhöyük’teki (MÖ 7000) duvar resimleri, el sanatları, emeğin kültürel kimlik inşa ettiğini göstermektedir. Anadolu’da dokuma, deri işleme yerel geleneklerle sentezlenir. Franz Boasa göre el sanatları kültürel adaptasyondur. Anadolu’da kilim motiflerindeki el sembolü bereketi, üretkenliği, verimliliği, korumayı temsil eder (örneğin “eli belinde” motifi). Türk-İslam geleneğinde “Fatma Ana Eli” el’in manevi gücünü vurgular. Küreselleşme el emeğini tehdit etse de “eline sağlık” bu mirası, insani değeri korumaya devam eder. El insanın evrensel sembolü, emeğin kültürel ifadesidir.

7.      Modern Varyasyonların Ortaya Çıkışı

7.1. Kalemine Sağlık

Günümüzde yazarlık, gazetecilik, sosyal medya, kalemi, zihinsel emeğin simgesi yaptı ve “kalemine sağlık” ifadesi popülerleşti. Bu ifade aracıyı öne öne çıkararak, ürünü ortaya çıkaran insanı gölge bıraktı. Oduncuya “baltana sağlık” denmez, yazara “kalemine sağlık” demek insanı dışlamak değil midir? Ancak bedensel uzuvlara gönderme yapan; “Ağzına sağlık” (şarkı için ya da sözlü anlatımlar için), “yüreğine sağlık” (duygusal çaba), “aklına sağlık” (fikir) varyasyonları emeği bedenin parçasına bağlar, aracıyı da insana bağlayarak vurgular.

7.2. Emeğine Sağlık

2000’li yıllarda sosyal medya, modern iş yaşamı “emeğine sağlık” ifadesini yaygınlaştırdı. Bu ifade fiziksel, zihinsel emeği kapsar ancak emeği soyut varlık gibi konumlandırır, arkasındakini gölgede bırakır. Üretenin emeğiyle bağını zayıflatır, emek kişiden bağımsız “şey” olur. “Zahmetine sağlık, çabana sağlık”, varyasyonları dilin soyutlaşmasını yansıtır. Türkçenin insancıl yapısıyla çelişir, insani değeri arkaya atarak onu yaratım sürecinden çıkarır ve sadece sürece odaklanır. Kimin yaratımda bulunduğunun bir önemi kalmaz, sonuçta sadece ürüne bakmaya çalışır, satılacak olanla ilgilenir.

8.      İnsanı Merkeze Alma Gereği

8.1. Türkçenin İnsancıl Yapısı

Türkçede övgü ve takdir doğrudan kişiye yönelir:

• “Gönlüne göre versin.”
• “Ayağına taş değmesin.”
• “Alnının teriyle kazanmak.”

Yukarıdaki ifadeler dilin özneye dönük değer üretimini gösterir. “Eline sağlık” bu zincirin halkasıdır. İnsanı merkeze alan kültürel birikimi işaret eder.

8.2. Emek ve İnsanın Kopmaz Bağı

Emek insandan bağımsız düşünülemez. El zihnin, kalbin, niyetin dışavurumudur. “Eline sağlık” bu bütünlüğün takdir ifadesidir. Nesneye atıf yapan diğer çeşitlemeler bağı koparır:

• “Kalemine sağlık” aracıyı öne çıkarır.
• “Emeğine sağlık” emeği kişiden soyutlar sadece sürece odaklanır.

“Eline sağlık” emeğin sahibini, insanın bütünlüğünü vurgular ve kültürel kimliği güçlendirir.

8.3. Toplumsal, Kültürel Etki

Aracı nesneye, soyut kavrama yönelen ifadeler emeğin toplumsal insanı merkeze alan değerini gölgeler. Kültürümüzde “insanı yaşat ki devlet yaşasın” anlayışı bireyin değerini merkeze alır.

9.      Sonuç: İnsanı Yücelten Deyim

“Eline sağlık”, Türkçemizde insanımıza odaklanan, emeği, emeğin sonucundaki ürünü, öznesiyle onurlandıran güçlü bir anlatım şeklidir. Anadolu’nun el emeğine dayalı yaşam biçimine dayanır. Toplumsal dayanışma, samimiyetle iç içedir. Nesneye odaklanan diğer çeşitlemeler dilimize zenginlik katıyor gibi görünse de insanımızı merkeze alan “eline sağlık” kültürel sürekliliği korur, emeğin ve ürünün sahibini onurlandırır. Teşekkür ederken “eline sağlık” demek nezaket değil, tarihsel, kültürel, dilsel bilinçtir. Emeğin kaynağının insan olduğunu vurgular. Emeği yüceltir, insanı onurlandırır.